آخرین مطالب
امکانات وب
تساهل و چندسانی در اسلام
مولف: اسماء افسرالدین
مترجم: دکتر مهدی حجت
آمده است که در قرن سیزدهم زمانی که مغولxadهای غیرمسلمان بر بغداد استیلا یافتند حاکمشان هولاکوخان دانشمندان مذهبی را در شهر گرد آورد و سئوال مشکلxadآفرینی از آنان پرسید و آن اینکه: طبق قوانین شما کدام یک بهتر است، حاکم بیxadایمان ولی عادل یا حاکم مسلمان ولی غیرعادل؟ پس از لحظاتی تامل همراه با دلهره و اضطراب دانشمندی مشهور پاسخ داد «حاکم بیxadایمان ولی عادل». نقل شده که دیگران نیز به او تاسی کرده و این پاسخ را تایید نمودند.
حکومت عادل و مسئولیتxadپذیر در اندیشه سیاسی و مذهبی اسلام از مدتxadهای مدید همواره یک آرمان بوده است. قرآن بیان میxadدارد که نیکوکاران «وارثان زمین» هستند. وارثان در اینجا به هر فرد راستxadکردار و نه اعضای یک گروه خاص برخوردار از امتیاز اشاره دارد.
وجود رهبری راستxadکردار و عادل که حداقل با رضایت ضمنی مردم حکومت کند و به خاطر رفتار غیرمنصفانه مشمول کنارهxadگیری شود، برای بیشتر مسلمانان در اغلب دوران قرون میانه یک آرمان باقی ماند، چه اینکه حکومت پادشاهی تنها در حدود سی سال بعد از رحلت پیامبر اسلام در سال 632 میلادی جایگزین حکومت انتخابی محدود شد. اما آن دورۀ سی ساله حکمرانی غیرپادشاهی در خاطرۀ جمعی مسلمانان به عنوان دوره طلایی رهبری عادلانه و مشروع به دورهxadای مقدس بدل گردید.
پیامدهای این خاطره میxadتواند برای بازسازی جهان اسلام در دوران معاصر به طور بالقوه نتایج ژرفی به همراه داشته باشد. مفهوم قرآنی شورا به «مشورت» مردم در امور اجتماعی از جمله حکمرانی سیاسی اشاره دارد، که به ویژه در طول دوران حیاتی سی ساله خلافت عمر خلیفه دوم مسلمین به آن عمل میxadنمود. این اصطلاحی است که به نحوی صریح توسط بسیاری از مسلمانان دوران معاصر طنین انداز است. مسلمانانی که امیدوارانه ارزش درونی این مفهوم مقدس را میxadشناسند اما به ندرت آن را در امور سیاسی خود عملی یافتهxadاند. مسلمانان بر خلاف برخی کاریکاتورهای مشهور به طور ژنتیکی مستعد پذیرش خودکامگی و استبداد مذهبی نیستند. احترام زیادی برای درستی و صداقت، همچنین ناهمxadاندیشی منطقی درون سنت اسلامی وجود دارد، این نگرش در گفتهxadای منتسب به پیامبر اسلام انعکاس یافته است مبنی بر اینکه: «وجود اختلافات در میان امت من رحمت است».
با نگاهی تاریخی و دقت تفسیری میxadتوان زمینه مشترکی بین آرمان پلورالیسم دموکراتیک غرب مدرن و پراکسیس جوامع مختلف اسلامی پیشامدرن کشف نمود. مدتxadها پیش از اینکه نخستین مواد الحاقی برای قانون اساسی ایالات متحده تنظیم شود، فقهای مسلمان دوران میانه به منظور تضمین حفاظت دولت از حیات، مذهب، فکر، دارایی و کرامت انسانی چیزی پروردند که میxadتوان آن را لایحه اسلامی حقوق نامید. غیرمسلمانانی چون یهودیان و مسیحیان (بعدها زرتشتیان و نیز برخی دیگر) در جامعه اسلامی از حقوق خاصی برخوردار بودند. از همه مهمتر اینکه آنان در قبال پرداخت مالیات سرانه به دولت اسلامی که در نتیجه آن از خدمت نظامی معاف بودند (و البته کشیشان، روحانیون دیگر و فقرا از پرداخت آن مستثنی بودند) از حق انجام اعمال مذهبی خود برخوردار بودند. قرآن اعلام میxadدارد که «در کار دین جای اجبار نیست». اسلام در طی کمابیش بیست سال بعد از رحلت پیامبر نسبت به سرزمینxadهای سابق امپراتوری بیزانس و ایران، سوریه-فلسطین، عراق و مصر ادعا نمود.
ذکر این نکته حائز اهمیت است که توسعه ارضی به معنی تحمیل اجباری اسلام بر مردم سرزمینxadهای تسخیر شده نبود. برای مثال مردم مصر و هلال خضیب Fertile Crescent برای حدود دو قرن بعد از فتوحات اولیه اسلام عمدتاً مسیحی باقی ماندند. افراد مسیحی و یهودی در برخی مواقع در حکومت اسلامی دوران قرون میانه مناصب بالایی کسب میxadکردند. مسیحیان آسوری زبان توسط حامیان مسلمان خود در بغداد قرن هشتم و نهم برای ترجمه متون یونانی به عربی استخدام میxadشدند. ورود آنان به زندگی فکری اسلام در دوران میانه به حفظ حکمت دنیای کهن کمک نمود. قرنxadها بعد یهودیان از «افراطxadکاریxadهای» دولت اسپانیا به سرزمینxadهای عثمانی اسلامی فرار نموده و پناه جستند و جوامع رو به رشد بالندهxadای را در آنجا استقرار بخشیدند. پر واضح است که دستور قرآن در خصوص لزوم تساهلxadورزی نسبت به پیروان دیگر ادیان به ویژه ادیان ابراهیمی اغلب توسط کسانی که آن را به عنوان کتاب مقدس تکریم میxadکردند شنیده میxadشد. انکار این واقعیتxadهای زنده از گذشته اسلامی که حاکی است از آنچه ما به زبان فنی امروزی احترام به پلورالیسم و تنوع مذهبی میxadنامیم، اعمال گونهxadای خشونت فکری علیه اسلام است. رادیکالxadهای ستیزهxadجوی اسلامی که اصرار دارند قرآن بدون دلیلی عادلانه یا به انگیزه صرف تبلیغ اسلام، به جنگ بیxadوقفه با غیرمسلمانان دعوت میxadنماید و برخی نظریهxadپردازانی که بدون تامل، لفاظیxadهای آنان را به عنوان اصول معتبر اسلامی پذیرفته و گزارش میxadکنند، هر دو دارند به تاریخ لطمه بزرگی وارد میxadکنند. گروهxadهای فرعی اسلامxadگرای رادیکال و تشنه شهادت نسبت به رویدادهای سیاسی متداول بیxadخود دارند واکنش نشان میxadدهند و از هیچ حکم مقدسی پیروی نمیxadکنند. شایان ذکر است که قرآن حتی یک بار از کلمه شهید استفاده نکرده و واژه «شهید» که اکنون معمولاً به معنی «شهید» فهمیده میxadشود در کاربرد قرآنی به معنی گواهی دادن یا شهادت حقوقی است. تنها بعدها در سنت برون قرآنی در نتیجه تاثیر عوامل خارجی واژه «شهید» به معنی شهادت دادن برای دین به خصوص از دست دادن جان فرد -بیشتر شبیه واژه انگلیسی «Martyr» که از زبان یونانی مشتق شده است- بدل شد.
بنابراین این پرسش مطرح میxadشود که اگر در تاریخ مسلمانان موارد زیادی وجود دارد که میxadتوان آنان را هماهنگ با اهداف جامعه مدنی دانست، پس چرا و چگونه به اینجا انجامید و دچار اختلال شد؟ شوق کسب قدرت سیاسی و فساد در بسیاری از نخبگان حاکم در طول تاریخ، و مصاف تضعیفxadکننده با استعمار غرب و مدرنیته سکولار در دوران اخیر در میان مجموعه دلایلی که برای توضیح وضعیت فعلی امور ارائه شده، آشکارند. پاسخ احتمالی دیگر و تا اندازهxadای بیxadربط این است که بگوییم از تاریخ اسلام تنها 1400 سال میxadگذرد، این در حالی است که اروپای مسیحی تنها توانست بعد از تقریباً 2000 سال جامعه مدنی را در مفهوم مدرن بپرورد. با این تفصیل جهان اسلام هنوز حدود 600 سال باید راه بپیماید.
اما پر واضح است که زمان به نفع آن نیست. در واقع هیچگاه زمان بهتری برای درونxadنگری جمعی و خانهxadتکانی اخلاقی وجود نداشته است. اروپای مسیحی نادم، بعد از رسوایی کشتار یهویان مجبور گردید برخی از سنتxadهای تفسیری خود و پیامدهای اخلاقی و اجتماعی آنان را مورد پرسش قرار دهد. بعد از اقدام شنیع یازده سپتامبر بخش آسیبxadپذیر و کاملاً ستیزهxadجوی اسلام سیاسی را میxadتوان و باید از طریق پردهxadبرداری از تفسیرهایی که در مخالفت آشکار با بیشتر مفاهیم بنیادی اسلام، تحسین و تمجید خشونت و خودکشی را تقویت میxadنمایند، تضعیف نمود. به جای آن مسلمانان فکور و اندیشمند باید در فرآیند بازیابی و اعتبارسازی مجدد ارزشxadهای محوری و ناب اسلامی وارد شوند. ارزشxadهای چون حکومت مشورتی، تساهل مذهبی، احترام به پلورالیسم و همزیستی مسالمتxadآمیز با دیگر مردمان، که در نظر آنان بهترینxadهای سنتxadشان را تقویت میxadنماید. سازگاری این ارزشxadهای محوری با ارزشxadهای جامعه مدنی فوریت و نیز مشروعیت این فرایند را آشکار میxadسازد.